Wielki ichtiozaur rozmiarów orki znaleziony nad Wisłą

Szczątki wielkiego gada morskiego – ichtiozaura z Gór Świętokrzyskich opisali badacze z Wydziału Geologii Uniwersytetu Warszawskiego, Instytutu Nauk o Ziemi i Środowisku Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie oraz Speleoklubu Beskidzkiego. Są to jedne z najmłodszych skamieniałości ichtiozaurów na świecie. Ich wiek oszacowano na około 95 mln lat. Rozmiar opisanych kości i zębów jednoznacznie sugeruje, że był to bardzo duży ichtiozaur, dorównujący rozmiarami największym dzisiejszym orkom. Wyniki badań zostały opublikowane w czasopiśmie naukowym „Acta Geologica Polonica”:

Tyborowski, D., Gajek, G. and Komrowski, A. 2025. A large platypterygiine ichthyosaur from the Late Cretaceous of Poland and its macropredatory adaptations. Acta Geologica Polonica, 75 (4), e63. DOI: 10.24425/agp.2025.157028 https://www.czasopisma.pan.pl/dlibra/publication/157028/edition/137596/content

Czaszka w kopalni a wymarcie rybojaszczurów

Ichtiozaury, zwane po polsku rybojaszczurami to grupa morskich gadów, której przedstawiciele przybrali opływowe kształty, które upodabniały je do ryb lub waleni. Zwierzęta te nie były dinozaurami, lecz stanowiły osobną linię ewolucyjną wielkich mezozoicznych gadów. Odkrycia dokonał Artur Komorowski w kopalni fosforytów w Annopolu nad Wisłą we wschodnim obrzeżeniu Gór Świętokrzyskich. Znalezisko zachowane jest jako przekrój poprzeczny przez czaszkę zwierzęcia w ścianie kopalni. Mamy tu zatem do czynienia z okazem, który doskonale prezentuje szczegóły anatomiczne struktur czaszkowych ichtiozaurów. Skały, w których okaz został znaleziony datowane są na początek późnej kredy (piętro zwane cenomanem) i liczą około 95 milionów lat. Jest to bardzo ważna informacja geologiczna, ponieważ ichtiozaury wymarły pod koniec cenomanu – 93 miliony lat temu. Polskie skamieniałości stanowią zatem zapis kopalny jednego z ostatnich ichtiozaurów, jakie żyły na Ziemi. Wymarcie ichtiozaurów do dziś stanowi jedną z największych zagadek paleontologii. Najprawdopodobniej zwierzęta te zniknęły na skutek negatywnych zmian środowiskowych, jakie 93 miliony lat temu zaszły w morzach i oceanach świata. Być może, odpowiedzialne za to były rozległe strefy beztlenowe oraz zakwaszenie wód morskich – procesy, które zachodzą także w dzisiejszych oceanach.

Drapieżnik wielkości orki

Odkryte w Annopolu nad Wisłą skamieniałości zostały poddane dokładnej analizie anatomicznej i porównawczej z innymi ichtiozaurami znanymi z całego świata. Badaniami kierował dr Daniel Tyborowski z UW, a prace terenowe prowadził dr Grzegorz Gajek z UMCS. Wynikiem analiz jest określenie znalezionych kości czaszki jako należących do ichtiozaura z grupy platypterygów. Były to duże i dosyć masywne ichtiozaury, które na przełomie wczesnej i późnej kredy stały na szczycie morskiego łańcucha pokarmowego. Ich szczęki były grube, a płetwy szerokie jak na ichtiozaury, co pozwalało im na niemalże „szybowanie” pod wodą. Polski ichtiozaur z Annopola mierzył między 6 a 9 metrów długości, co stanowi rozmiary odpowiadające dzisiejszym orkom. Wielkie platypterygi były kredowymi odpowiednikami ekologicznymi tych waleni. Duże i masywne zęby znalezione w kopalni świadczą o tym, że polski ichtiozaur był doskonale przystosowany do polowania na spore ofiary, takie jak morskie żółwie, rekiny, ryby promieniopłetwe czy mniejsze ichtiozaury. Odkrycie z Annopola pokazuje, że pod sam koniec swojej ewolucji ichtiozaury miały się całkiem dobrze i zajmowały nisze ekologiczne, które dziś zajmują wielkie drapieżne walenie.

Fig.1 Zdjęcie zachowanej w ścianie kopalni w Annopolu czaszki ichtiozaura. Autor: Grzegorz Gajek.
Fig.2 Rekonstrukcja czaszki ichtiozaura z Annopola i wskazanie położenia zachowanego przekroju.
Fig.3 Rekonstrukcja wyglądu ichtiozaura z Annopola (A) i porównanie jego rozmiarów z dzisiejszą orką oceaniczną (B). Autor: Bogusław Waksmundzki.