Ta strona wykorzystuje ciasteczka ("cookies") w celu zapewnienia maksymalnej wygody w korzystaniu z naszego serwisu. Czy wyrażasz na to zgodę?

Czytaj więcej

Pierwszy waleń z eocenu Polski – pływał na Lubelszczyźnie

W województwie lubelskim odnaleziono szczątki walenia sprzed 38 milionów lat. Jest to pierwsze znalezisko walenia z epoki eocenu i okresu paleogeńskiego z terenu Polski. Do tej pory eoceńskie walenie znano w naszej części Europy tylko z Ukrainy i Niemiec. Rozmiarami odkryty przez Polaków waleń dorównywał dzisiejszym delfinom. Wyniki badań zostały opublikowane w czasopiśmie naukowym „The Anatomical Record”:
Tyborowski, D., Davydenko, S., Wierny, W., Gol’din, P., & Gazda, L. (2026). The first Pelagiceti whale from the Eocene of Poland with its evolutionary and biogeographic significance. The Anatomical Record, 1–11. https://doi.org/10.1002/ar.70217

Waleń z Lubelszczyzny

Walenie to fascynująca grupa ssaków, które jako pierwsze w pełni przystosowały się do życia w środowisku morskim. Ich historia ewolucyjna sięga czasów sprzed prawie 50 milionów lat, kiedy ich lądowi przodkowie zaczęli pędzić ziemno-wodny tryb życia. Pierwsze całkowicie wodne walenie pojawiły się w eocenie (druga epoka okresu paleogeńskiego), nieco ponad 40 milionów lat temu. Już kilka milionów lat później istniały olbrzymie walenie osiągające prawie 20 metrów długości. Polska była jak dotąd białą plamą pod względem znalezisk kości wczesnych waleni. Sytuacja uległa zmianie, kiedy w kopalni bursztynu Fundusz Operator niedaleko Lubartowa w województwie lubelskim dr Lucjan Gazda, geolog z Państwowej Akademii Nauk Stosowanych w Chełmie odkrył żuchwę walenia w skałach sprzed 38 milionów lat. W eocenie teren Lubelszczyzny był północną krawędzią niewielkiego lądu. Nieopodal pradawna rzeka wpadała do płytkiego morza, które pokrywało Ukrainę, Polskę i Niemcy. W strefach brzegowych tego zbiornika tworzyły się złoża bursztynu ale istniejące przy dnie warunki były równie dobre do zachowywania się szczątków organizmów, które ów zbiornik zamieszkiwały. Do najczęściej spotykanych skamieniałości w eocenie Lubartowa należą zęby rekinów, które patrolowały prehistoryczną Lubelszczyznę. Znalezienie kości walenia w tego typu osadach było spodziewane – szczątki eoceńskich waleni powszechnie występują na Ukrainie i w północnych Niemczech. W tamtym czasie wymienione tereny były przykryte tym samym morzem, zatem zamieszkujące je walenie musiały migrować na linii wschód-zachód przez obszar Polski.

Mały ale wariat

Odnaleziony okaz to fragment żuchwy z zachowanymi zębodołami. Badaniami nad nim kierował dr Daniel Tyborowski, paleontolog z Wydziału Geologii Uniwersytetu Warszawskiego. Współautorami opracowania są dr Svitozar Davydenko i prof. Pavel Gol’din z Instytutu Zoologicznego Schmalhausena w Kijowie, Weronika Wierny z Państwowego Instytutu Geologicznego – Państwowego Instytutu Badawczego w Warszawie oraz dr Lucjan Gazda z Państwowej Akademii Nauk Stosowanych w Chełmie. Okazało się, że „polski” pra-waleń był niewielkich rozmiarów, osiągał między 1,7 a 2,1 metra długości czyli odpowiadał rozmiarami dzisiejszym delfinom. Do tej pory uważano, że w trakcie eocenu walenie powiększały swoje rozmiary i kolejne formy stawały się coraz większe. Polskie znalezisko pokazuje, że eocen był czasem ogólnego dywersyfikowania się wczesnych waleni i zajmowania rozmaitych nisz ekologicznych. Pojawiały się wtedy olbrzymy takie jak znany z Egiptu Basilosaurus o wężowych kształtach, ale również dochodziło do wykształcania się form o mniejszych rozmiarach ciała, które polowały na mniejszą zdobycz. Najprawdopodobniej niewielki waleń spod Lubartowa był rybożercą i ścigał ławice drobnych ryb w przybrzeżnych wodach i w pobliżu miejsc gdzie rzeki uchodziły do morza. Odkrycie to pokazuje, że walenie już na wczesnych etapach zasiedlania ekosystemów morskich zajmowały zróżnicowane nisze ekologiczne. Na terenie Polski niewielki waleń musiał mieć się jednak na baczności i umykać przed groźnymi szczękami wielkich rekinów, które królowały w tutejszych wodach.

Fig.1 Zdjęcia odnalezionej żuchwy walenia z eocenu okolic Lubartowa.
Fig.2 Rekonstrukcja położenia anatomicznego okazu w czaszce zwierzęcia (A) oraz domniemany wygląd jego głowy z zaznaczoną żuchwą (B). Autor rekonstrukcji: Bogusław Waksmundzki.
Fig.3 Rekonstrukcja wyglądu walenia spod Lubartowa i porównanie jego rozmiarów z dorosłym człowiekiem. W eocenie walenie ciągle posiadały widoczne tylne płetwy, a ich ciało nie było pokryte grubą warstwą tkanki tłuszczowej ze względu na dużo wyższe temperatury ówczesnych oceanów. Autor rekonstrukcji: Marcin Ambrozik.
Fig.4 Artystyczna wizja walenia z Lubelszczyzny polującego na ryby ławicowe. Autor rekonstrukcji: Marcin Ambrozik.

Fig.1 Zdjęcia odnalezionej żuchwy walenia z eocenu okolic Lubartowa.Fig.1 Zdjęcia odnalezionej żuchwy walenia z eocenu okolic Lubartowa.
Fig.2 Rekonstrukcja położenia anatomicznego okazu w czaszce zwierzęcia (A) oraz domniemany wygląd jego głowy z zaznaczoną żuchwą (B). Autor rekonstrukcji: Bogusław Waksmundzki.Fig.2 Rekonstrukcja położenia anatomicznego okazu w czaszce zwierzęcia (A) oraz domniemany wygląd jego głowy z zaznaczoną żuchwą (B). Autor rekonstrukcji: Bogusław Waksmundzki.
Fig.3 Rekonstrukcja wyglądu walenia spod Lubartowa i porównanie jego rozmiarów z dorosłym człowiekiem. W eocenie walenie ciągle posiadały widoczne tylne płetwy, a ich ciało nie było pokryte grubą warstwą tkanki tłuszczowej ze względu na dużo wyższe temperatury ówczesnych oceanów. Autor rekonstrukcji: Marcin Ambrozik.Fig.3 Rekonstrukcja wyglądu walenia spod Lubartowa i porównanie jego rozmiarów z dorosłym człowiekiem. W eocenie walenie ciągle posiadały widoczne tylne płetwy, a ich ciało nie było pokryte grubą warstwą tkanki tłuszczowej ze względu na dużo wyższe temperatury ówczesnych oceanów. Autor rekonstrukcji: Marcin Ambrozik.
Fig.4 Artystyczna wizja walenia z Lubelszczyzny polującego na ryby ławicowe. Autor rekonstrukcji: Marcin Ambrozik.Fig.4 Artystyczna wizja walenia z Lubelszczyzny polującego na ryby ławicowe. Autor rekonstrukcji: Marcin Ambrozik.